Phi-Bất-Không
Trong hóa học, ngược lại với đối xứng (symmetry) có ba từ với ý nghĩa khác nhau: là: asymmetry, dissymmetry, và non-symmetry.
Theo Ủy ban Soạn thảo Danh từ Khoa học Quốc gia (năm 19… lâu lắm!) thì các prefix được dịch nhất quán a = phi, dis = bất, non = không. Như thế từ “asymmetric carbon atom” phải dịch là “nguyên tử carbon phi đối xứng”. Hệ thống “bất đối xứng” trong hóa học được định nghĩa rất khác.
Ta thử tìm hiểu xem nhé!
“If a structure lacks all symmetry elements, it is ASYMMETRIC, non-superimposable on its mirror image and chiral”. Tạm dịch: Nếu một cấu trúc không có bất kỳ yếu tố đối xứng nào thì gọi là PHI ĐỐI XỨNG, ảnh qua gương không chồng khít lên nhau và có tính chất hai bàn tay (thủ tính). Ví dụ:
“If a structure lacks a plane of symmetry but has other symmetry elements, it is DISSYMMETRIC, non-superimposable on its mirror image, and chiral. Note that an asymmetric structure is dissymmetric, but a dissymmetric structure is not necessarily asymmetric”. Tạm dịch: Nếu một cấu trúc thiếu một mặt phẳng đối xứng, nhưng có các yếu tố đối xứng khác, gọi là BẤT ĐỐI XỨNG, ảnh qua gương không chồng khít lên nhau và có tính chất hai bàn tay (thủ tính). Lưu ý rằng một cấu trúc phi đối xứng thì bất đối xứng, nhưng một cấu trúc bất đối xứng không nhất thiết là phi đối xứng. Ví dụ:
Cấu trúc này không có mặt phẳng đối xứng, nhưng có trục đối xứng (C2), cũng có khi gọi là trục quay.
Tạm chỉ trình bày thế thôi. Đi vào các nội dung như Sn, Cn càng khiến mọi thứ trở nên rối hơn nhiều!
Đôi khi chúng ta dùng lâu rồi thấy quen và nghĩ rằng không có vấn đề gì. Ví dụ như “non-metal”, lẽ ra phải dịch thành “không-kim loại”, nhưng dùng “phi kim” lâu rồi nên quen và ta nghĩ là đúng! Vậy “non” trong “non-metal” dịch là “phi”, còn trong “non-allied” lại phải dịch là “không liên minh”, rất không nhất quán. Rồi acid đặc, thay vì acid đậm đặc. Đặc (dense), khác hẳn đậm đặc (concentrated). Ngược với đậm đặc là loãng, song ngược với đặc thì phải là rỗng! Song "quen" viết sai nên tưởng thế là đúng, ai cần để ý đâu, đúng không?
Không liên quan đến hóa học, song rất dễ hình dung về cách dùng từ như sau: trái với từ “người bình thường” ta có “người phi thường”, hiển nhiên khác với “người bất thường”, càng không phải là “người không bình thường”!
Thuật ngữ khoa học là một chuyện rất dài. Bởi vậy mà ai đó đã thuyết phục được Bộ Giáo Dục và Đào Tạo để đưa thuật ngữ tiếng Anh vào chương trình phổ thông, rồi quy định cần phát âm theo tiếng Anh, song lại không lường trước nên có tiếng Anh “lai” kiểu như quy tắc "α" thì chữ α tất nhiên đọc theo tiếng Việt (chính xác là đọc theo tiếng Pháp) là an-pha, nhưng đến α-amino acid, vì đây là thuật ngữ tiếng Anh, nên phải phát âm theo tiếng Anh là [ˈælfə] mới đúng. Song có những người không quen phát âm tiếng Anh nên chống đỡ rằng không buộc phải phát âm theo tiếng Anh! Thật buồn cười nếu ở đâu đó thầy trò đọc ethylene là e-thi-le-ne hay saccharide là sa-cha-ri-ze...
Chúc luôn vui với Hóa.
Nguyễn Trọng Thọ
Comments
Post a Comment