Thói quen sinh hoạt có thể tạo gốc tự do trong cơ thể

Các thói quen sinh hoạt không lành mạnh có thể tạo ra gốc tự do trong cơ thể qua các quá trình như oxi hóa, chuyển hóa các chất độc hại, và phản ứng với các yếu tố môi trường. Những gốc tự do này thường là những phân tử không bền, hoạt tính mạnh, có khả năng gây tổn hại cho tế bào, DNA, protein và màng lipid, từ đó dẫn đến các bệnh mãn tính và lão hóa sớm. Sau đây là một số trường hợp:

1. Hút thuốc lá

   - Gốc hydroxyl (OH•): Được sinh ra do các phản ứng hóa học khi các hóa chất trong khói thuốc xâm nhập cơ thể. 

     Tổn hại: Gốc hydroxyl rất dễ phản ứng và có khả năng phá hủy màng tế bào, gây tổn thương lipid, protein và DNA, làm tăng nguy cơ ung thư phổi.

   - Gốc superoxide (O₂⁻•): Khi cơ thể phản ứng với các chất độc từ khói thuốc, sự sinh ra gốc superoxide làm tăng stress oxy hóa.

    Tổn hại: Gốc superoxide có thể gây tổn thương mô phổi, gây viêm và dẫn đến bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD).

2. Uống rượu

   - Gốc ethoxy (CH₃CH₂O•): Được hình thành trong quá trình chuyển hóa ethanol trong gan.

     Tổn hại: Gốc này gây tổn hại cho gan, gây viêm gan và tăng nguy cơ xơ gan.

  - Gốc acetyl (CH₃CO•): Là sản phẩm phụ khi ethanol bị chuyển hóa thành acetaldehyde, một chất độc hại.

     Tổn hại: Gây tổn thương DNA, tăng nguy cơ ung thư gan và các bệnh ung thư liên quan đến đường tiêu hóa.

3. Tiếp xúc với môi trường ô nhiễm

   - Gốc peroxyl (ROO•)**: Được hình thành từ các chất ô nhiễm không khí như NOx và SOx.

     Tổn hại: Gốc này gây tổn thương tế bào phổi và góp phần gây viêm mãn tính, từ đó dẫn đến các bệnh hô hấp và tim mạch.

   - Gốc nitrogen dioxide (NO₂•): Tạo ra do phản ứng hóa học giữa các chất ô nhiễm trong không khí.

     Tổn hại: Gây kích ứng niêm mạc đường hô hấp, tổn thương phổi và tăng nguy cơ mắc bệnh hen suyễn.

4. Chế độ ăn uống không lành mạnh

   - Gốc lipid peroxyl (LOO•): Hình thành khi chất béo không lành mạnh (như chất béo chuyển hóa) bị oxy hóa.

     Tổn hại: Gây tổn thương màng tế bào, làm suy giảm chức năng tế bào và tăng nguy cơ bệnh tim mạch vành.

   - Gốc alkoxyl (RO•): Hình thành từ quá trình phân hủy chất béo xấu.

     Tổn hại: Tấn công các lipid màng và dẫn đến stress oxy hóa, gây ra viêm và lão hóa tế bào.

5. Tiếp xúc với tia UV

   - Gốc singlet oxygen (¹O₂): Hình thành khi tia UV kích hoạt oxy phân tử trong da.

     Tổn hại: Gây tổn thương DNA, góp phần vào sự phát triển của ung thư da và lão hóa da.

   - Gốc thymine dimer: Hình thành do tổn thương DNA khi tiếp xúc với tia UV.

     Tổn hại: Gây đột biến DNA, có thể dẫn đến ung thư da.

6. Căng thẳng (stress)

   - Gốc superoxide (O₂⁻•): Khi cơ thể bị stress, tăng cường sản xuất superoxide do quá trình hô hấp tế bào bị kích thích.

     Tổn hại: Làm tổn thương nội mạc mạch máu, gây viêm và tăng nguy cơ bệnh tim mạch.

   - Gốc nitric oxide (NO•): Khi stress, cơ thể sản xuất nhiều nitric oxide hơn.

     Tổn hại: Quá mức, gốc này có thể gây tổn thương hệ thần kinh và góp phần vào bệnh Alzheimer và các rối loạn thần kinh khác.

7. Thiếu ngủ

   - Gốc hydroxyl (OH•): Thiếu ngủ làm giảm khả năng chống oxy hóa, dẫn đến sự hình thành gốc hydroxyl.

     Tổn hại: Gây tổn thương mô thần kinh, góp phần vào sự phát triển của các rối loạn thần kinh như mất trí nhớ.

   - Gốc superoxide (O₂⁻•): Thiếu ngủ làm mất cân bằng oxy hóa và tạo điều kiện cho sự sinh ra superoxide.

     Tổn hại: Gây viêm mãn tính, làm giảm khả năng phục hồi và tái tạo tế bào.

8. Hoạt động thể chất quá mức

   - Gốc hydroxyl (OH•): Tập luyện quá mức gây tổn thương cơ bắp và sản sinh ra gốc hydroxyl.

     Tổn hại: Gây phá hủy protein và tế bào cơ, làm chậm quá trình hồi phục sau chấn thương.

   - Gốc superoxide (O₂⁻•): Sự tăng cường hô hấp tế bào trong quá trình hoạt động quá mức có thể dẫn đến sinh ra superoxide.

     Tổn hại: Làm suy yếu chức năng tế bào và gây tổn thương cho tim và cơ.

 9. Sử dụng thuốc bừa bãi

   - Gốc quinone (Q•): Một số thuốc, đặc biệt là thuốc hóa trị, khi được chuyển hóa có thể tạo ra gốc quinone.

     Tổn hại: Gốc quinone gây tổn hại DNA và tế bào gan, làm tăng nguy cơ tổn thương gan và ung thư.

   - Gốc phenoxyl (PhO•): Một số thuốc chống viêm khi bị chuyển hóa có thể tạo ra gốc phenoxyl.

     Tổn hại: Gốc này có thể làm tổn thương màng tế bào và gây viêm, góp phần vào các bệnh viêm khớp và tổn thương mô.

Những tổn hại này nếu tích lũy theo thời gian có thể dẫn đến các vấn đề sức khỏe nghiêm trọng như lão hóa sớm, ung thư, bệnh tim mạch và các bệnh mãn tính khác.

Nguyễn Trọng Thọ
HọcHóa.TT